Tập tính là chuỗi phản ứng của động vật trước kích thích từ môi trường bên trong hoặc bên ngoài cơ thể, giúp chúng tồn tại và sinh sản. Tập tính bẩm sinh có sẵn từ khi sinh ra, đặc trưng cho loài và di truyền; tập tính học được hình thành trong đời sống cá thể qua kinh nghiệm và có thể thay đổi.
Phần lớn tập tính trong tự nhiên là sự pha trộn của cả hai. Bài viết đi qua các hình thức học tập mà chương trình Sinh học 11 đề cập, những thí nghiệm kinh điển đứng sau chúng, các dạng tập tính hay gặp và cách tự quan sát tập tính quanh nhà mà không làm phiền con vật. Phần cuối là cách dùng AI để luyện phân biệt các khái niệm hay bị nhầm.
Tập tính bẩm sinh và tập tính học được khác nhau ở đâu
Hai loại tập tính thường được hỏi theo dạng so sánh. Bảng dưới gom các tiêu chí chính, kèm ví dụ để bạn dễ nhớ.
| Tiêu chí | Tập tính bẩm sinh | Tập tính học được |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Sinh ra đã có, do gen quy định | Hình thành trong đời sống cá thể nhờ học tập và kinh nghiệm |
| Tính ổn định | Bền vững, ít thay đổi | Có thể thay đổi, mất đi nếu không được củng cố |
| Tính đặc trưng | Giống nhau ở mọi cá thể cùng loài | Khác nhau giữa các cá thể |
| Cơ sở thần kinh | Chuỗi phản xạ không điều kiện | Chuỗi phản xạ có điều kiện |
| Ví dụ | Nhện chăng tơ, ve sầu kêu vào mùa hè, chim non há miệng khi tổ rung | Chó nghe tiếng gọi tên chạy tới, chim bồ câu quen đường bay về chuồng |
Động vật có hệ thần kinh dạng chuỗi hạch như côn trùng có nhiều tập tính bẩm sinh, vì đời sống ngắn và ít thời gian học. Động vật có hệ thần kinh dạng ống phát triển, như thú và nhất là linh trưởng, có nhiều tập tính học được hơn. Đây là ý hay được hỏi kèm.
Sáu hình thức học tập và ví dụ dễ nhớ
Quen nhờn. Động vật phớt lờ một kích thích lặp lại nhiều lần mà không kèm nguy hiểm. Chim sẻ ở thành phố quen tiếng xe máy, không còn bay vụt lên mỗi lần có xe chạy qua.
In vết. Ở một số loài chim, con non vừa nở bám theo vật chuyển động đầu tiên nó thấy. Nhà nghiên cứu tập tính người Áo Konrad Lorenz đã mô tả rõ hiện tượng này ở ngỗng con; ông cùng Niko Tinbergen và Karl von Frisch nhận giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 1973 cho các công trình về tập tính.
Điều kiện hoá đáp ứng. Một kích thích trung tính được ghép nhiều lần với kích thích gây phản xạ, đến lúc chỉ kích thích trung tính cũng gây được phản xạ. Thí nghiệm của Ivan Pavlov với chó tiết nước bọt khi nghe tiếng chuông là ví dụ kinh điển.
Điều kiện hoá hành động. Động vật liên kết một hành vi của nó với phần thưởng hay hình phạt, từ đó lặp lại hoặc tránh hành vi đó. Các thí nghiệm của B. F. Skinner với chuột nhấn cần để có thức ăn hay được dùng để minh hoạ.
Học ngầm. Động vật ghi nhớ thông tin không có mục đích rõ ràng lúc học, về sau mới dùng đến, như một con chuột từng đi lại trong một khu vực tìm đường nhanh hơn khi khu vực đó có thức ăn.
Học khôn. Phối hợp các kinh nghiệm cũ để giải quyết một tình huống mới. Các quan sát của Wolfgang Köhler về tinh tinh chồng hộp để lấy quả chuối treo cao là ví dụ thường được nêu.
Bẩm sinh không có nghĩa là cứng nhắc
Học sinh hay hiểu tập tính bẩm sinh như một chiếc máy chạy theo chương trình cố định. Điều đó đúng ở nhiều trường hợp: một con nhện mới nở, chưa từng thấy nhện mẹ giăng lưới, vẫn giăng được lưới đúng kiểu của loài. Nhưng trong nhiều tập tính khác, phần bẩm sinh chỉ là bộ khung, còn kinh nghiệm hoàn thiện nó. Chim non của nhiều loài chim biết hót có sẵn xu hướng hót theo kiểu của loài, nhưng cần nghe chim trưởng thành hót trong một giai đoạn nhất định mới hót đúng và đủ.
Ngược lại, có những tập tính học được nhưng chỉ học được trong khuôn khổ mà gen cho phép. Một con chó có thể học rất nhiều động tác, nhưng không thể học bay. In vết là ví dụ rõ nhất về sự giao thoa: khả năng in vết là bẩm sinh, còn in vết vào đối tượng nào thì tuỳ hoàn cảnh. Vì thế khi đề hỏi "tập tính này thuộc loại nào", câu trả lời tốt thường chỉ ra phần nào bẩm sinh và phần nào học được, thay vì chọn một bên.
Các dạng tập tính phổ biến trong tự nhiên
Theo chức năng, tập tính thường được chia thành các nhóm dưới đây. Một hành vi cụ thể có thể thuộc nhiều nhóm cùng lúc.
- Kiếm ăn: nhện giăng lưới, chim sâu chuyền cành tìm sâu, cò lội ruộng bắt tép. Ở thú ăn thịt, kỹ năng săn mồi phần lớn được học từ mẹ.
- Bảo vệ lãnh thổ: nhiều loài chim hót, thú đánh dấu bằng mùi để báo hiệu vùng của mình, giảm phải đánh nhau thật.
- Sinh sản: chim trống khoe lông, múa, xây tổ; ếch đực kêu vào mùa mưa để gọi con cái. Phần lớn là bẩm sinh, có kèm yếu tố học.
- Di cư: chim, cá, một số côn trùng di chuyển theo mùa đến nơi có thức ăn hoặc chỗ sinh sản, định hướng bằng nhiều tín hiệu tự nhiên.
- Xã hội: tập tính thứ bậc ở đàn gà, đàn khỉ; tập tính vị tha ở ong thợ, kiến thợ làm việc cho cả đàn và không sinh sản.
- Bảo vệ và lẩn tránh: tắc kè đổi màu, sâu đo giả cành cây, thằn lằn tự cắt đuôi khi bị tóm.
Trong mỗi ví dụ, thử hỏi thêm: hành vi này giúp con vật điều gì, và nó có cần học hay không. Hai câu hỏi đó đưa bạn từ việc kể tên sang việc hiểu, đúng thứ mà đề tự luận cần.
Con người ứng dụng hiểu biết về tập tính thế nào
Nhiều việc quen thuộc trong đời sống dựa trên những nguyên lý ở trên. Người nuôi gõ máng trước giờ cho cá ăn, lâu dần đàn cá kéo đến khi nghe tiếng gõ: đó là điều kiện hoá. Người huấn luyện chó thưởng ngay khi chó làm đúng động tác: đó là điều kiện hoá hành động, và việc thưởng đúng lúc quan trọng hơn thưởng nhiều. Người nông dân treo vật lạ ở ruộng để dọa chim, nhưng sau một thời gian chim quen nhờn và không còn sợ, nên phải thay đổi cách đuổi.
Ở quy mô lớn hơn, hiểu tập tính giúp bảo vệ động vật hoang dã. Biết một loài chim di cư dừng chân ở bãi bồi nào vào mùa nào giúp quy hoạch khu bảo vệ. Biết loài thú hoạt động vào ban đêm giúp đặt bẫy ảnh đúng giờ để theo dõi. Những ứng dụng này đều đòi hỏi quan sát kiên nhẫn trước khi rút ra kết luận.
Có một điểm cần nói rõ: huấn luyện vật nuôi bằng cách đánh đập hay gây sợ hãi không chỉ gây hại cho con vật mà còn kém hiệu quả, vì con vật học cách sợ người thay vì học hành vi mong muốn. Các tài liệu huấn luyện hiện đại thường khuyên dùng phần thưởng và sự nhất quán.
Tự quan sát tập tính quanh nhà trong một tuần
Quan sát tập tính là bài tập rẻ nhất trong sinh học: chỉ cần một cuốn sổ, sự kiên nhẫn và tôn trọng con vật. Một kế hoạch đơn giản:
- Chọn một đối tượng dễ gặp và không nguy hiểm: đàn kiến ở góc sân, chim sẻ ở mái nhà, con mèo của gia đình.
- Quan sát cùng giờ mỗi ngày, mỗi lần mười lăm phút, ghi thời gian, thời tiết và những gì con vật làm, dùng động từ cụ thể như mang, đuổi, kêu, rỉa lông.
- Không cho ăn, không chặn đường, không phá tổ để "xem phản ứng"; thay đổi môi trường làm sai kết quả và có thể gây hại.
- Cuối tuần, xếp các hành vi đã ghi vào các nhóm tập tính ở trên và đoán xem hành vi nào bẩm sinh, hành vi nào học được.
- Viết ra một câu hỏi mới mà dữ liệu của bạn chưa trả lời được, ví dụ kiến có đổi đường khi trời mưa không, làm hướng quan sát cho tuần sau.
Với vật nuôi trong nhà, bạn có thể quan sát quá trình học, như mèo quen tiếng mở tủ đựng thức ăn. Đây là ví dụ tự thu thập rất tốt cho bài thuyết trình.
Dùng AI để phân biệt khái niệm, không để nó viết hộ báo cáo
Các hình thức học tập rất dễ lẫn vào nhau, nhất là điều kiện hoá đáp ứng với điều kiện hoá hành động, học ngầm với học khôn. AI hữu ích ở chỗ có thể tạo ra nhiều tình huống mới để bạn tự phân loại. Câu lệnh mẫu: "Hãy viết tám tình huống ngắn về động vật ở Việt Nam, mỗi tình huống minh hoạ một trong sáu hình thức học tập. Không ghi đáp án. Em sẽ trả lời từng tình huống rồi bạn kiểm và giải thích chỗ sai."
Khi AI đưa ra ví dụ có tên nhà khoa học, năm thí nghiệm, hãy kiểm lại trong sách. AI đôi khi ghép nhầm thí nghiệm với người, hoặc kể chi tiết sinh động nhưng không có trong tài liệu gốc. Những chi tiết như vậy, chép vào bài là mất điểm vì sai sự thật.
Với nhật ký quan sát của bạn, AI có thể gợi ý cách xếp nhóm hoặc đặt câu hỏi tiếp theo, nhưng phần ghi chép và nhận xét phải là của bạn. Báo cáo quan sát có giá trị chính vì nó ghi điều bạn thực sự thấy. Nếu gửi ảnh vật nuôi hay sân nhà, chọn ảnh không lộ địa chỉ, không có mặt người trong gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tập tính học được ở người phát triển mạnh?
Con người có hệ thần kinh phát triển, đặc biệt là vỏ não, và thời gian sống lâu với giai đoạn trẻ em kéo dài được cha mẹ chăm sóc. Điều đó cho phép hình thành rất nhiều phản xạ có điều kiện và học qua ngôn ngữ, nên phần lớn hành vi của người là học được.
Vì sao chim non mới nở có thể đi theo người chứ không theo mẹ?
Ở hiện tượng in vết, con non gắn bó với vật chuyển động nổi bật đầu tiên nó gặp trong một khoảng thời gian nhạy cảm sau khi nở. Nếu người xuất hiện trước, con non có thể bám theo người. Đây là lý do khi ấp trứng nhân tạo, người nuôi phải lưu ý cách tiếp xúc với chim non.
Tắc kè đổi màu là tập tính bẩm sinh hay học được?
Khả năng đổi màu do cấu tạo da và hệ thần kinh, hoóc môn điều khiển, nên chủ yếu là bẩm sinh. Màu thay đổi theo nhiệt độ, ánh sáng, trạng thái của con vật, không chỉ để ngụy trang như nhiều người nghĩ.
Thằn lằn tự cắt đuôi có hại cho nó không?
Mất đuôi giúp thằn lằn thoát thân, đuôi mới có thể mọc lại nhưng thường ngắn hơn và cấu tạo khác. Đuôi cũng là nơi dự trữ năng lượng, nên mất đuôi có cái giá của nó. Không nên cố tình túm đuôi thằn lằn để xem hiện tượng này.
Ong thợ không sinh sản, vậy tập tính vị tha được di truyền thế nào?
Ong thợ giúp nuôi các con non do ong chúa đẻ, chúng có quan hệ họ hàng rất gần với nhau. Nhờ vậy gen quy định tập tính chăm sóc vẫn được truyền qua các con do ong chúa sinh ra. Đây là ý tưởng về chọn lọc họ hàng mà sinh học tiến hoá đã bàn nhiều.
Có thể làm thí nghiệm điều kiện hoá với vật nuôi ở nhà không?
Có thể làm những trò rất nhẹ nhàng như gõ một tiếng nhỏ trước mỗi lần cho cá hay mèo ăn và ghi lại sau bao nhiêu ngày con vật phản ứng với tiếng gõ. Không bỏ đói, không gây đau hay sợ hãi, và dừng ngay nếu con vật có dấu hiệu căng thẳng.