AI giúp giáo viên Sinh soạn nháp câu hỏi trắc nghiệm nhanh, nhưng mỗi câu vẫn phải qua tay giáo viên kiểm đáp án, kiểm phương án nhiễu và kiểm mức độ trước khi đưa cho học sinh. Phần AI làm tốt là tạo nhiều biến thể của cùng một ý và gợi ý phương án nhiễu dựa trên hiểu lầm phổ biến. Phần AI làm kém là tính toán nhiều bước, đọc hình và giữ đúng phạm vi chương trình Việt Nam.
Bài này dành cho giáo viên Sinh học THPT và giáo viên Khoa học tự nhiên THCS phụ trách mạch sinh học. Nội dung gồm cách viết câu lệnh theo mức độ nhận thức, cách làm phương án nhiễu có giá trị chẩn đoán, quy trình kiểm câu và cách tổ chức ngân hàng câu hỏi dùng lâu dài.
AI làm được gì và không làm được gì khi soạn câu hỏi
Một giáo viên có kinh nghiệm cần khá nhiều thời gian để soạn một câu trắc nghiệm tốt, vì khó nhất không phải câu dẫn mà là ba phương án nhiễu nghe có lý nhưng sai rõ ràng. Chatbot có thể đưa ra hàng chục câu nháp trong vài phút. Điều đó giúp giáo viên chuyển từ vai người viết sang vai người biên tập, một vai nhẹ hơn nhưng đòi hỏi kỹ tính.
Những điểm yếu cần biết trước: AI đôi khi đánh dấu sai đáp án đúng, nhất là ở câu cần tính như tỉ lệ kiểu hình, số loại giao tử, tần số alen. AI có thể tạo câu có hai đáp án cùng đúng, hoặc câu mà phương án nhiễu thật ra cũng đúng trong một số trường hợp. AI hay dùng thuật ngữ theo sách nước ngoài, và không biết chương trình của từng khối lớp ở Việt Nam đi tới đâu. Cuối cùng, câu hỏi dựa vào hình hay đồ thị là chỗ AI gần như không giúp được, vì nó không vẽ được hình chuẩn để in.
Vì vậy cách dùng hợp lý là để AI làm phần nháp, giáo viên làm phần kiểm và quyết định. Khi đã quen, nhiều giáo viên thấy giá trị lớn nhất của AI nằm ở chỗ gợi ý những hiểu lầm học sinh hay mắc, thứ dùng được ngay cho phương án nhiễu và cho bài giảng.
Câu lệnh soạn câu hỏi theo mức độ nhận thức
Một câu lệnh đủ ý giúp giảm phần lớn công sửa. Nên có các thành phần sau:
- Phạm vi: tên bài, khối lớp, chương trình. Ví dụ: "Bài Hô hấp tế bào, Sinh học lớp 10, chương trình giáo dục phổ thông 2018 của Việt Nam."
- Yêu cầu cần đạt: chép đúng yêu cầu cần đạt trong chương trình môn học cho bài đó, để AI không ra ngoài phạm vi.
- Mức độ: nêu số câu cho từng mức, ví dụ ba câu biết, ba câu hiểu, hai câu vận dụng, kèm định nghĩa ngắn của từng mức theo cách tổ bộ môn đang dùng.
- Dạng câu: nhiều lựa chọn bốn phương án, hoặc đúng sai bốn ý dựa trên một tình huống, hoặc trả lời ngắn có đáp số.
- Phương án nhiễu: "Mỗi phương án nhiễu phải dựa trên một hiểu lầm cụ thể của học sinh; ghi chú hiểu lầm đó sau mỗi câu."
- Đáp án và giải thích: "Ghi đáp án và một câu giải thích vì sao đúng, vì sao từng phương án kia sai."
Phần ghi chú hiểu lầm sau mỗi câu là chìa khoá. Nó cho giáo viên biết câu đó đang đo cái gì, và khi xem kết quả làm bài của lớp, bạn biết ngay phần đông học sinh đang hiểu lầm điểm nào.
Phương án nhiễu tốt và phương án nhiễu vô dụng
Phương án nhiễu vô dụng là phương án không học sinh nào chọn, vì sai hiển nhiên. Phương án nhiễu tốt bắt được một hiểu lầm có thật. Bảng sau là ví dụ giả định với câu hỏi về hô hấp tế bào.
| Câu dẫn (ví dụ giả định) | Nhiễu vô dụng | Nhiễu có giá trị | Hiểu lầm nó bắt được |
|---|---|---|---|
| Giai đoạn nào của hô hấp hiếu khí tạo ra nhiều ATP nhất? | Quang phân li nước | Chu trình Krebs | Nghĩ rằng chu trình nhiều phản ứng nhất thì tạo nhiều ATP nhất, chưa hiểu vai trò chuỗi truyền electron |
| Thực vật hô hấp vào lúc nào? | Chỉ khi có mưa | Chỉ vào ban đêm | Nghĩ rằng ban ngày cây chỉ quang hợp, ban đêm mới hô hấp |
| Khí oxygen trong hô hấp hiếu khí được dùng ở đâu? | Ở rễ cây | Ở giai đoạn đường phân | Không phân biệt các giai đoạn và nơi diễn ra của chúng |
Khi AI đề xuất phương án nhiễu, giáo viên nên tự hỏi: học sinh lớp mình có thật sự hay hiểu lầm điều này không? Kinh nghiệm đứng lớp quan trọng hơn mọi gợi ý của máy ở điểm này. Những hiểu lầm bạn ghi nhận được qua bài làm của học sinh là nguồn tốt nhất để đưa vào câu lệnh lần sau.
Quy trình kiểm từng câu trước khi đưa vào đề
Tự làm lại mỗi câu như học sinh. Che đáp án AI ghi, tự giải. Với câu cần tính, giải trên giấy đầy đủ. Đây là bước bắt được nhiều lỗi nhất.
Kiểm duy nhất một đáp án đúng. Đọc từng phương án nhiễu và tự hỏi có tình huống nào nó đúng không. Những câu như "luôn luôn", "chỉ có" trong phương án dễ gây tranh cãi.
Đối chiếu thuật ngữ với sách giáo khoa đang dùng. Tên gọi khác nhau giữa các bộ sách có thể làm học sinh bối rối. Dùng đúng tên trong sách lớp mình đang học.
Kiểm phạm vi. Câu có dùng kiến thức chưa học hoặc vượt yêu cầu cần đạt thì bỏ hoặc sửa, dù câu hay.
Kiểm độ dài và cách diễn đạt. Phương án đúng thường bị AI viết dài và cẩn thận hơn các phương án nhiễu, học sinh tinh ý sẽ đoán được. Cân lại độ dài các phương án cho đều.
Ghi nguồn và ngày duyệt. Mỗi câu đã duyệt ghi người duyệt, ngày duyệt, bài và mức độ. Ngân hàng câu hỏi có lịch sử mới đáng tin để dùng lại.
Ví dụ giả định: một câu nháp được sửa thành câu dùng được
Giả sử AI đưa ra câu nháp cho bài Nguyên phân lớp 10: "Kết quả của nguyên phân là gì? A. Hai tế bào con có bộ nhiễm sắc thể giống tế bào mẹ. B. Bốn tế bào con có bộ nhiễm sắc thể giảm một nửa. C. Hai tế bào con khác nhau về vật chất di truyền. D. Một tế bào con và một thể cực." Câu này đúng nhưng chỉ đo mức nhớ, và phương án D lấy từ kiến thức phát sinh giao tử ở động vật, không liên quan tới hiểu lầm về nguyên phân.
Lượt sửa thứ nhất, giáo viên đổi câu dẫn sang tình huống: "Một tế bào sinh dưỡng của một loài có bộ nhiễm sắc thể 2n thực hiện nguyên phân một lần. Nhận định nào sau đây đúng về các tế bào con?" Lượt sửa thứ hai, thay phương án D bằng một hiểu lầm thật: "Mỗi tế bào con nhận một nửa số nhiễm sắc thể kép của tế bào mẹ, nên có bộ n." Đây là nhầm lẫn hay gặp giữa nhiễm sắc thể kép ở kì giữa với nhiễm sắc thể đơn ở tế bào con.
Lượt sửa thứ ba, cân lại độ dài: phương án A ban đầu dài nhất và cẩn thận nhất, học sinh dễ đoán; giáo viên rút gọn A và viết các phương án khác dài tương đương. Cuối cùng ghi chú: câu đo mức hiểu, phương án nhiễu B nhắm vào việc lẫn nguyên phân với giảm phân, phương án nhiễu D nhắm vào việc lẫn nhiễm sắc thể kép và đơn. Ba lượt sửa mất vài phút, nhưng câu hỏi giờ có giá trị chẩn đoán thay vì chỉ kiểm tra trí nhớ.
Câu đúng sai và câu trả lời ngắn: kiểm kỹ hơn
Dạng đúng sai nhiều ý dựa trên một tình huống là dạng AI soạn khá tốt phần tình huống, nhưng dễ sai ở từng ý. Một ý được AI ghi là đúng có thể chỉ đúng trong điều kiện ngầm định mà câu chữ không nêu. Khi kiểm, giáo viên nên viết lại mỗi ý thành một câu khẳng định độc lập và hỏi: nếu học sinh giỏi cãi rằng ý này sai, họ có lý lẽ nào không? Có lý lẽ thì sửa câu chữ cho chặt.
Dạng trả lời ngắn trong môn Sinh thường là bài tính. Ở dạng này, nên giải bằng hai cách khác nhau hoặc nhờ một đồng nghiệp giải độc lập trước khi đưa vào đề. Cũng cần chú ý cách làm tròn và đơn vị của đáp số, vì quy định làm tròn trong đề phải rõ ràng để không gây tranh cãi khi chấm.
Với tình huống thí nghiệm do AI viết, kiểm xem thí nghiệm đó có hợp lý về mặt sinh học không. AI đôi khi tả một thí nghiệm có số liệu không thể xảy ra trong thực tế, hoặc dùng sinh vật không phù hợp. Học sinh khá giỏi sẽ nhận ra những điều vô lý đó và mất niềm tin vào câu hỏi.
Dữ liệu học sinh và ngân hàng câu hỏi dùng lâu dài
Khi đưa AI vào khâu kiểm tra đánh giá, có vài nguyên tắc nên giữ cố định trong tổ bộ môn:
- Không đưa danh sách học sinh, bài làm có tên, điểm số hay nhận xét cá nhân vào chatbot. Soạn câu hỏi không cần bất cứ dữ liệu nào về học sinh.
- Không dùng AI để chấm bài hay xếp loại học sinh; đánh giá là trách nhiệm của giáo viên, theo quy định của nhà trường.
- Lưu câu đã duyệt trong tệp chung của tổ, kèm thông tin bài, mức độ, dạng câu, hiểu lầm mà phương án nhiễu nhắm tới.
- Câu hỏi chưa duyệt để ở thư mục riêng, không trộn với câu đã duyệt.
- Sau mỗi lần dùng, ghi lại câu nào học sinh hiểu nhầm đề, câu nào quá dễ, để sửa cho lần sau.
- Đề kiểm tra chính thức phải đi qua quy trình duyệt đề của trường như mọi đề khác, dù câu hỏi do ai hay công cụ nào soạn nháp.
Sau một hai năm, tổ bộ môn sẽ có một ngân hàng câu hỏi được kiểm qua thực tế lớp học. Đó là tài sản thật của tổ, còn công cụ AI chỉ là cái máy giúp đi nhanh hơn ở khâu nháp.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để AI soạn toàn bộ đề kiểm tra Sinh học không?
Không nên. AI chỉ nên soạn nháp từng câu, giáo viên chọn lọc, sửa và ghép đề theo ma trận đặc tả của trường. Đề kiểm tra chính thức vẫn phải qua quy trình duyệt đề như mọi đề khác.
Vì sao AI hay đánh sai đáp án ở câu di truyền?
Bài di truyền nhiều bước đòi hỏi tính chính xác từng bước, trong khi chatbot tạo câu trả lời theo xác suất ngôn ngữ nên có thể nhầm ở giữa mà vẫn trình bày trôi chảy. Vì vậy giáo viên cần tự giải lại mọi câu có tính toán.
Làm sao để câu hỏi AI soạn đúng chương trình Việt Nam?
Ghi rõ khối lớp, tên bài, chương trình 2018 và chép yêu cầu cần đạt của bài vào câu lệnh. Sau đó vẫn đối chiếu thuật ngữ với sách giáo khoa lớp mình đang dùng, vì các bộ sách có thể gọi tên khác nhau.
Có dùng AI để tạo nhiều mã đề khác nhau được không?
AI có thể giúp đổi thứ tự phương án, viết lại câu dẫn hoặc đổi số liệu để có câu tương đương. Mỗi biến thể vẫn cần kiểm đáp án lại, nhất là khi đổi số liệu trong bài tính, vì đáp án cũng đổi theo.
Có nên dán bài làm của học sinh vào AI để tìm hiểu lầm phổ biến không?
Không nên dán bài làm có tên hay thông tin cá nhân. Nếu cần, giáo viên tự tổng hợp các câu trả lời sai phổ biến thành vài câu mô tả ẩn danh, rồi nhờ AI giải thích vì sao học sinh hay nghĩ như vậy.
Câu hỏi đúng sai nên có bao nhiêu ý đúng?
Không nên cố định, vì học sinh sẽ đoán theo quy luật. Giáo viên nên trộn số ý đúng khác nhau giữa các câu và kiểm kỹ để mỗi ý chỉ có một cách hiểu.