Đa dạng sinh học là sự phong phú của mọi dạng sống trên Trái Đất, được xét ở ba cấp độ: đa dạng di truyền trong mỗi loài, đa dạng loài, và đa dạng hệ sinh thái. Nó không chỉ là số lượng loài mà còn là sự khác biệt giữa các cá thể, các quần thể và các kiểu môi trường sống.
Việt Nam thường được giới khoa học xếp vào nhóm quốc gia có đa dạng sinh học cao, với nhiều loài đặc hữu và cả những loài thú lớn mới được khoa học mô tả từ cuối thế kỷ trước. Bài viết giải thích ba cấp độ, lý do Việt Nam giàu loài, giá trị của đa dạng sinh học, năm mối đe doạ chính, cách đọc các bậc phân hạng trong Sách Đỏ và Danh lục Đỏ, cùng một dự án nhỏ bạn có thể làm với sự trợ giúp của AI.
Ba cấp độ của đa dạng sinh học
Đề thi hay hỏi ba cấp độ, nhưng điều đáng hiểu hơn là vì sao cần cả ba. Mất một cấp nào thì hai cấp kia cũng yếu đi.
| Cấp độ | Nghĩa là gì | Ví dụ dễ hình dung | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|---|
| Đa dạng di truyền | Sự khác biệt về gen giữa các cá thể và quần thể trong cùng một loài | Hàng trăm giống lúa địa phương khác nhau về hạt, độ chịu mặn, thời gian sinh trưởng | Giúp loài thích nghi khi môi trường thay đổi hoặc khi có dịch bệnh mới |
| Đa dạng loài | Số loài và sự phân bố số lượng giữa các loài trong một vùng | Một khu rừng có nhiều loài cây gỗ, chim, côn trùng khác nhau | Nhiều loài thì lưới thức ăn phức tạp, hệ sinh thái ổn định hơn |
| Đa dạng hệ sinh thái | Sự phong phú của các kiểu môi trường sống và quần xã | Rừng núi đá vôi, rừng ngập mặn, rạn san hô, đầm phá, đồng cỏ ven biển | Mỗi hệ là nơi sống của những loài riêng và cung cấp dịch vụ khác nhau |
Một điểm hay bị bỏ qua: đa dạng loài không chỉ là đếm có bao nhiêu loài. Hai khu có cùng mười loài nhưng một khu có một loài áp đảo, chín loài còn lại rất hiếm, thì được coi là kém đa dạng hơn khu mà mười loài có số lượng tương đối đều nhau.
Vì sao Việt Nam có đa dạng sinh học cao
Có vài lý do địa lý cộng lại. Lãnh thổ Việt Nam kéo dài qua nhiều vĩ độ, từ vùng có mùa đông lạnh ở phía Bắc tới vùng nhiệt đới quanh năm nóng ở phía Nam, nên có cả loài của vùng cận nhiệt đới lẫn nhiệt đới. Địa hình đa dạng, từ núi cao ở Tây Bắc, dãy Trường Sơn, cao nguyên, đồng bằng châu thổ tới bờ biển dài và nhiều đảo. Các dãy núi đá vôi tạo ra những vùng cách li, nơi loài có thể tiến hoá riêng và trở thành đặc hữu, tức là chỉ có ở một vùng hẹp.
Một ví dụ nổi tiếng là sao la, loài thú móng guốc được khoa học mô tả lần đầu sau phát hiện năm 1992 ở khu vực Vũ Quang, Hà Tĩnh, giáp biên giới Lào. Việc phát hiện một loài thú lớn mới vào cuối thế kỷ hai mươi gây chú ý trong giới sinh học thế giới, và cho thấy dãy Trường Sơn còn nhiều điều chưa được khám phá hết.
Tuy nhiên, giàu loài không có nghĩa là an toàn. Nhiều loài đặc hữu có vùng phân bố rất hẹp và số lượng ít, nên chỉ cần mất một mảnh rừng là cả loài có thể bị đẩy tới bờ tuyệt chủng. Đó là lý do Việt Nam vừa được nhắc tới như một điểm nóng đa dạng sinh học, vừa là nơi có nhiều loài bị đe doạ ở mức cao.
Giá trị của đa dạng sinh học, không chỉ là thứ ăn được
Giá trị trực tiếp. Lương thực, thực phẩm, gỗ, sợi, dược liệu đều đến từ sinh vật. Nhiều loại thuốc trên thế giới có nguồn gốc từ hợp chất được tìm thấy ban đầu ở thực vật hay vi sinh vật.
Giá trị nguồn gen. Các giống cây trồng, vật nuôi địa phương và họ hàng hoang dại của chúng mang những gen chịu hạn, chịu mặn, kháng bệnh mà các nhà chọn giống cần khi khí hậu thay đổi.
Dịch vụ hệ sinh thái. Ong và côn trùng thụ phấn cho cây trồng, rừng giữ nước đầu nguồn, đất ngập nước lọc nước, vi sinh vật phân giải chất thải. Những dịch vụ này thường không có giá trên thị trường nên dễ bị coi nhẹ cho tới khi mất đi.
Giá trị khoa học và giáo dục. Mỗi loài là một kho thông tin về tiến hoá, sinh lý, tập tính. Mất loài là mất vĩnh viễn những câu hỏi khoa học chưa kịp đặt ra.
Giá trị văn hoá và tinh thần. Cảnh quan thiên nhiên, loài cây, loài chim gắn với ca dao, lễ hội, ký ức của cộng đồng. Giá trị này khó đo nhưng có thật với mỗi người.
Năm mối đe doạ chính với đa dạng sinh học
Trong tài liệu tiếng Anh, các mối đe doạ hay được nhớ bằng chữ viết tắt HIPPO. Với Việt Nam, cả năm đều đang hiện diện:
- Mất và chia cắt sinh cảnh: rừng chuyển thành đất nông nghiệp, thuỷ điện, đường giao thông, khu dân cư; rừng còn lại bị chia thành những mảnh nhỏ cách nhau, quần thể bị cô lập.
- Loài ngoại lai xâm hại: loài từ nơi khác du nhập, sinh sôi mạnh, cạnh tranh hoặc ăn loài bản địa.
- Ô nhiễm: nước thải, thuốc bảo vệ thực vật, rác nhựa ảnh hưởng tới sinh vật dưới nước và trên cạn.
- Gia tăng dân số và nhu cầu tiêu dùng: làm tăng áp lực lên mọi mối đe doạ còn lại.
- Khai thác quá mức: săn bắt, bẫy bắt, buôn bán động vật hoang dã và khai thác gỗ, cây thuốc vượt quá khả năng phục hồi. Bẫy dây đặt hàng loạt trong rừng được nhiều tổ chức bảo tồn coi là mối đe doạ lớn với thú rừng ở khu vực Trường Sơn.
Biến đổi khí hậu thường được nêu thêm như mối đe doạ thứ sáu, làm trầm trọng các mối còn lại: thay đổi mùa mưa, nhiệt độ, xâm nhập mặn ảnh hưởng trực tiếp tới nơi sống của nhiều loài.
Đọc các bậc phân hạng trong Sách Đỏ và Danh lục Đỏ
Danh lục Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế, viết tắt IUCN, xếp loài theo mức độ nguy cơ tuyệt chủng trên phạm vi toàn cầu. Sách Đỏ Việt Nam dùng hệ phân hạng tương tự cho phạm vi trong nước. Ba bậc in đậm dưới đây được gọi chung là các loài bị đe doạ.
| Bậc | Viết tắt | Ý nghĩa ngắn gọn |
|---|---|---|
| Tuyệt chủng | EX | Không còn cá thể nào sống |
| Tuyệt chủng ngoài tự nhiên | EW | Chỉ còn trong nơi nuôi nhốt hoặc trồng |
| Cực kỳ nguy cấp | CR | Nguy cơ tuyệt chủng ngoài tự nhiên rất cao |
| Nguy cấp | EN | Nguy cơ tuyệt chủng cao |
| Sắp nguy cấp | VU | Nguy cơ tuyệt chủng ở mức đáng lo |
| Sắp bị đe doạ | NT | Gần tới ngưỡng bị đe doạ |
| Ít lo ngại | LC | Chưa có nguy cơ đáng kể |
| Thiếu dữ liệu | DD | Chưa đủ thông tin để đánh giá |
Một loài có thể có bậc khác nhau trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN vì hai danh sách đánh giá ở phạm vi khác nhau và cập nhật vào thời điểm khác nhau. Sách Đỏ Việt Nam bản in mà nhiều tài liệu phổ thông dẫn là bản năm 2007; khi viết bài, hãy kiểm xem đã có phiên bản mới hơn chưa. Với các loài được nhắc nhiều như sao la, các voọc đặc hữu ở núi đá vôi miền Bắc hay voọc chà vá chân xám ở miền Trung, hãy tra trực tiếp bậc hiện hành thay vì tin con số AI đưa ra.
Bảo tồn tại chỗ và bảo tồn chuyển chỗ
Bảo tồn tại chỗ là giữ loài ngay trong nơi sống tự nhiên của nó. Đây là hướng chính và hiệu quả nhất về lâu dài, thực hiện qua hệ thống vườn quốc gia, khu dự trữ thiên nhiên, khu bảo tồn loài – sinh cảnh. Lợi thế là loài được sống cùng cả lưới thức ăn và các mối quan hệ của nó, tiếp tục tiến hoá trong điều kiện tự nhiên.
Bảo tồn chuyển chỗ là đưa loài ra khỏi nơi sống để bảo vệ. Gồm vườn thực vật, vườn thú, trung tâm cứu hộ động vật, ngân hàng hạt giống và ngân hàng gen. Cách này cần thiết khi quần thể ngoài tự nhiên còn quá ít hoặc nơi sống đang bị phá huỷ nhanh, nhưng tốn kém và không thay được môi trường thật.
Hai hướng bổ sung cho nhau. Nhiều chương trình nhân nuôi loài nguy cấp trong trung tâm cứu hộ có mục tiêu cuối cùng là tái thả về khu bảo tồn khi điều kiện cho phép. Ngân hàng hạt giống giữ lại nguồn gen của giống cây địa phương phòng khi ngoài đồng ruộng bị mất.
Tái thả không đơn giản là mở chuồng. Con vật cần được kiểm tra sức khoẻ, tập kỹ năng sống, và nơi thả phải có đủ thức ăn, ít mối đe doạ. Việc thả tuỳ tiện động vật mua ngoài chợ ra rừng có thể làm chết con vật và lây bệnh cho quần thể hoang dã.
Dự án nhỏ: lập danh sách loài ở khuôn viên trường với AI làm trợ lý
Cách tốt nhất để hiểu đa dạng sinh học là tự đếm. Một nhóm bốn, năm bạn có thể làm dự án này trong hai tuần mà không cần thiết bị đặc biệt.
- Chia khuôn viên thành vài khu: bồn hoa, hàng cây, góc cỏ, mương nước. Mỗi khu một nhóm phụ trách.
- Quan sát cùng một khung giờ trong vài ngày, ghi lại mọi loài cây, côn trùng, chim, ốc gặp được. Chưa biết tên thì mô tả và chụp ảnh từ xa.
- Nhờ AI gợi ý nhóm lớn cho những sinh vật chưa biết tên bằng cách gửi ảnh không có người, rồi đối chiếu với sách nhận dạng hoặc hỏi giáo viên. Chỉ ghi tên loài khi đã có ít nhất hai nguồn khớp nhau; còn lại ghi ở mức họ hoặc nhóm.
- Đưa bảng số liệu cho AI với câu lệnh: "Đây là bảng số loài và số cá thể nhóm em ghi được ở bốn khu trong sân trường. Hãy giải thích cách so sánh độ đa dạng giữa các khu ở mức học sinh, gợi ý cách vẽ biểu đồ, nhưng để em tự tính và tự viết nhận xét."
- Tự viết nhận xét: khu nào nhiều loài hơn, vì sao, nếu trồng thêm cây bản địa thì có thể thay đổi gì.
- Trình bày kết quả và nêu rõ phần nào AI hỗ trợ, phần nào nhóm tự làm.
Trong quá trình làm, không bắt côn trùng, không bẻ cây, không phá tổ. Không đưa ảnh có mặt bạn bè hay danh sách lớp vào chatbot.
Câu hỏi thường gặp
Đa dạng sinh học và đa dạng loài có phải là một không?
Không. Đa dạng loài chỉ là một trong ba cấp độ của đa dạng sinh học. Đa dạng sinh học còn gồm đa dạng di truyền bên trong mỗi loài và đa dạng các hệ sinh thái, nên là khái niệm rộng hơn.
Loài đặc hữu là gì?
Loài đặc hữu là loài chỉ có ở một vùng địa lý nhất định và không tự nhiên xuất hiện ở nơi khác. Vùng đó có thể là một quốc gia, một dãy núi hay thậm chí một hòn đảo. Loài đặc hữu vùng hẹp thường dễ bị đe doạ hơn.
Vì sao mất một loài nhỏ như côn trùng cũng đáng lo?
Côn trùng thường là mắt xích trong nhiều chuỗi thức ăn và nhiều loài đảm nhận việc thụ phấn, phân giải. Khi chúng giảm mạnh, những loài ăn chúng và những cây cần chúng thụ phấn cũng bị ảnh hưởng theo, có khi không thấy ngay.
Nuôi động vật hoang dã quý hiếm tại nhà có giúp bảo tồn không?
Không. Nuôi nhốt cá nhân thường kích thích việc săn bắt, buôn bán và có thể vi phạm pháp luật với loài được bảo vệ. Bảo tồn ngoài tự nhiên cần cơ sở chuyên môn được cấp phép và gắn với chương trình tái thả có kiểm soát.
AI có thể cho biết bậc phân hạng mới nhất của một loài không?
AI có thể nhắc bậc mà nó đã học, nhưng thông tin có thể đã cũ vì các đánh giá được cập nhật định kỳ. Hãy dùng AI để hiểu ý nghĩa các bậc, còn bậc hiện hành của một loài cụ thể thì tra trên nguồn chính thức.
Học sinh làm gì được để bảo vệ đa dạng sinh học?
Không mua sản phẩm từ động vật hoang dã, không thả cá cảnh hay rùa lạ ra ao hồ, trồng cây bản địa khi có thể, giảm rác nhựa, và chia sẻ thông tin đã kiểm chứng. Tham gia hoạt động của câu lạc bộ môi trường ở trường cũng là cách học thực tế.